Sau khi rèn luyện kỹ năng qua ban nhạc cover, bạn sẽ tự nhiên muốn thử thách bản thân với sáng tác bài hát gốc.
Niềm vui tái tạo những bài hát của các ban nhạc yêu thích là đặc biệt, nhưng mong muốn tạo ra "âm thanh riêng của chúng ta" thường sẽ nảy nở một cách tự nhiên khi tiếp tục hoạt động ban nhạc. Thực tế, những thành viên đã nâng cao kỹ năng sau cách bắt đầu ban nhạc cover sẽ hướng tới biểu diễn live với bài hát gốc.
Tuy nhiên, nhiều người không dám bước đầu tiên vì lo ngại "chưa bao giờ sáng tác" hay "không hiểu lý thuyết âm nhạc". Bài viết này sẽ giải thích cách tạo bài hát gốc cho ban nhạc mà chưa có kinh nghiệm sáng tác, từ cách chọn phương pháp tiếp cận đến arrangement ban nhạc, và cách chia sẻ demo âm thanh.
3 cách tiếp cận tạo bài hát gốc
Có 3 cách tiếp cận chính để sáng tác. Không có cách nào là "đúng nhất", bạn chỉ cần chọn phù hợp với lĩnh vực mạnh hoặc phong cách của ban nhạc.
| Phương pháp tiếp cận | Mô tả | Phù hợp cho | Độ khó |
|---|---|---|---|
| Ưu tiên giai điệu | Xây dựng bài hát từ giai điệu hát ru hay giọng hát chính | Ban nhạc do ca sĩ chính dẫn dắt sáng tác, định hướng bài hát lời | ★★☆☆☆ |
| Ưu tiên hợp âm | Quyết định tiến trình hợp âm trước, sau đó xếp giai điệu lên trên | Ban nhạc do guitarist hoặc keyboardist dẫn dắt | ★★★☆☆ |
| Ưu tiên riff/groove | Phát triển từ guitar riff, bass line, hoặc drum pattern | Ban nhạc rock/funk, tạo bài hát từ jam session | ★★★★☆ |
Ưu tiên giai điệu — Cách đơn giản nhất khi bắt đầu từ bài hát
Bạn chỉ cần dùng ứng dụng ghi âm trên điện thoại để ghi lại giai điệu hát ru. Nắm bắt những giai điệu bất chợt nảy sinh khi đi làm hay tắm và ghi lại ngay lập tức. Ngay cả khi không biết về hợp âm hay nhạc cụ, bạn vẫn có thể chia sẻ với các thành viên ý tưởng "bài hát này như thế nào", rồi những thành viên biết cách kết hợp hợp âm sẽ arrange cho bạn.
Lưu ý là giai điệu hát ru có thể bị dao động về độ cao. Khi ghi âm, nên thêm một bản nhạc nền đơn giản bằng guitar hoặc piano nếu có thể, để chia sẻ với các thành viên dễ dàng hơn.
Ưu tiên hợp âm — Cách truyền thống tận dụng lý thuyết
Tạo tiến trình hợp âm 4-8 biên độ trước bằng cách sử dụng "tiến trình hợp âm phổ biến" được đề cập dưới đây. Sau đó, xếp giai điệu lên trên như hát kèm theo nhạc. Nhiều bài hát J-POP và pop rock được tạo ra bằng phương pháp này.
Người biết hợp âm chơi guitar hoặc keyboard, ca sĩ hát "như thế này" để kết hợp giai điệu. Cũng hiệu quả khi dùng cách luyện tập từng phần như giải thích trong cách tiến hành luyện tập ban nhạc, bằng cách cố định phần điệp khúc trước, sau đó thêm phần verse hay pre-chorus sau.
Ưu tiên riff/groove — Tạo bài hát từ jam session
Phương pháp xây dựng bài hát từ guitar riff hoặc bass line. "Smoke on the Water" của Deep Purple hay "(I Can't Get No) Satisfaction" của The Rolling Stones là những bản hit nổi tiếng được sinh ra từ guitar riff.
Jam session ở studio với suy nghĩ như "riff này hay đó" "hãy kết hợp nhịp điệu này với nó" để phát triển. Mặc dù tự do cao, nhưng dễ bị mất kiểm soát, nên nên ghi âm lại và sau đó cắt ra những phần hay nhất.
Kiến thức cơ bản về tiến trình hợp âm — Học 5 mẫu phổ biến
Nếu bạn không hiểu tiến trình hợp âm, chỉ cần học 5 mẫu phổ biến dưới đây là đủ. Hầu hết các bài hát J-POP, rock và blues được tạo từ những mẫu này hoặc biến thể của chúng.
| Tên | Tiến trình (Key=C) | Ví dụ bài hát nổi tiếng | Cảm giác |
|---|---|---|---|
| Tiến trình Canon | C → G → Am → Em → F → C → F → G | Pachelbel's Canon, từ classical đến pop | Đẹp đẽ và hùng vĩ, cảm động |
| Tiến trình vương đạo (4536) | F → G → Em → Am | YOASOBI "Yoru ni Kakeru", Spitz "Cherry" và nhiều bài khác | Vừa buồn vừa mạnh mẽ |
| Tiến trình Komuro | Am → F → G → C | Nhạc được sản xuất bởi Tetsuya Komuro, globe "DEPARTURES" | Tốc độ nhanh, catchy |
| Tiến trình Just the Two of Us | FM7 → E7 → Am7 → Gm7 → C7 | Grover Washington Jr. "Just the Two of Us", city pop toàn bộ | Sành điệu, đô thị |
| 12 biên độ Blues | C7×4 → F7×2 → C7×2 → G7 → F7 → C7 → G7 | Blues và rock toàn bộ, The Beatles "Birthday" | Thô lỗ, groove |
Ban đầu nên chọn "tiến trình vương đạo" hoặc "tiến trình Canon". Cả hai đều dễ xếp giai điệu, và khi dùng ở phần điệp khúc sẽ tự nhiên tạo điểm cao trào. Tiến trình hợp âm không có bản quyền tác giả, nên dùng tiến trình hiện có cũng không có vấn đề pháp lý.
Chơi lặp đi lặp lại những tiến trình này trên guitar hoặc keyboard, rồi dùng giọng hát tìm giai điệu. Khi thấy "hay đó" hãy ghi âm ngay. Đó là cách cơ bản của sáng tác.
Công cụ sáng tác — Bắt đầu miễn phí cũng được
Có nhiều công cụ (DAW: Digital Audio Workstation) từ miễn phí đến phần mềm trả phí phức tạp để sáng tác và tạo demo. Khi tạo bài hát gốc trong ban nhạc, không cần mua các phần mềm đắt tiền. Bắt đầu với công cụ miễn phí, rồi nâng cấp khi cần.
| Tên công cụ | Giá | OS hỗ trợ | Đặc điểm | Phù hợp cho |
|---|---|---|---|---|
| GarageBand | Miễn phí | Mac / iOS | Của Apple. Giao diện trực quan, có nhiều loop samples | Người dùng iPhone/Mac, người mới bắt đầu sáng tác |
| BandLab | Miễn phí | Web / iOS / Android | Chạy trên trình duyệt, chỉnh sửa cộng tác với thành viên realtime | Người muốn dùng bất kỳ OS nào, ưu tiên chia sẻ với ban nhạc |
| Cakewalk Sonar (Free version) | Miễn phí | Windows | Kế thừa Cakewalk by BandLab cũ. Track không giới hạn, xử lý 64bit | Người dùng Windows, muốn làm điều gì đó chuyên nghiệp |
| Studio One Free | Miễn phí | Win / Mac | Track không giới hạn. Tuy nhiên không hỗ trợ plugin VST/AU | Người có kế hoạch nâng cấp trong tương lai |
| Logic Pro | Khoảng 30.000 yen | Mac | Phiên bản cao cấp của GarageBand. Tiêu chuẩn trong studio chuyên nghiệp | Người muốn sản xuất chuyên nghiệp trên Mac |
| Cubase (Elements) | Khoảng 13.200 yen | Win / Mac | Mạnh với MIDI editing. Tỷ lệ sử dụng chuyên nghiệp cao ở Nhật | Người sáng tác tập trung vào MIDI programming |
Đối với sáng tác ban nhạc, DAW chỉ cần "tạo demo dễ dàng". Dù ghi âm cuối cùng ở studio, ở giai đoạn ý tưởng một chiếc điện thoại cũng đủ.
Đặc biệt, BandLab rất phù hợp vì tất cả thành viên đều có thể truy cập từ trình duyệt và chỉnh sửa cùng nhau. "Guitarist ghi riff → bassist thêm bass line → ca sĩ xếp giai điệu" quy trình này hoàn thành online.
Cơ sở arrangement ban nhạc — Hiểu vai trò của từng phần
Khi đã có giai điệu và tiến trình hợp âm, bước tiếp theo là arrangement ban nhạc. "Arrangement" có nghĩa là thêm phần chơi của từng nhạc thủ vào khung xương bài hát. Điểm chính là không ai chơi điều giống nhau.
Vai trò của từng phần
| Phần | Vai trò chính | Điểm arrangement |
|---|---|---|
| Trống | Nền tảng nhịp, kiểm soát sự phát triển bài hát | Thay đổi pattern giữa verse và chorus. Dùng fill-in để chỉ sự chuyển tiếp |
| Bass | Cầu nối nhịp và hợp âm, lõi của groove | Tập trung vào nốt gốc của hợp âm. Không quá chuyển động. Kết hợp với kick của trống |
| Guitar (phần backing) | Thể hiện cảm giác hợp âm, tăng cường nhịp | Không chồng lên bass về tần số. Phân biệt giữa strumming và arpeggio |
| Guitar (phần lead) | Trang trí giai điệu, solo, obligato | Lấp đầy khoảng trống của ca sĩ. Tiếp chế khi ca sĩ hát |
| Keyboard | Tạo độ dày của hòa âm, tạo không khí | Tách tần số với guitar. Quyết định vai trò pad hay rhythm |
| Ca sĩ | Vai chính của giai điệu, thể hiện lời bài hát | Đặt dải âm hợp lý cho giai điệu. Cũng quyết định phần harmony |
Quy trình arrangement (5 bước)
Arrangement ban nhạc sẽ suôn sẻ khi theo quy trình dưới đây.
- Quyết định cấu trúc bài hát — Chia sẻ với tất cả thành viên luồng intro→verse→pre-chorus→chorus→interlude→... Viết lên bảng trắng để dễ hình dung
- Xây dựng nền tảng nhịp với trống và bass — Đầu tiên chỉ luyện phần nhịp. Cố định tempo, biên độ, pattern cơ bản
- Thêm nhạc cụ hợp âm — Chơi hợp âm bằng guitar hoặc keyboard. Giai đoạn này nên đơn giản
- Kết hợp giai điệu ca sĩ — Kiểm tra cân bằng giữa giọng hát và nhạc. Nếu key không phù hợp, điều chỉnh ở đây
- Thêm trang trí — Guitar solo, obligato, intro riff, ending, v.v. Tô màu cuối cùng
Quan trọng là tư duy trừ đi. Nếu tất cả quá full sẽ gây ồn ào, bài hát không rõ. Verse chỉ guitar, chorus tất cả vào, interlude bỏ trống — những điều như vậy quyết định chất lượng arrangement. Như đề cập trong cách không cãi cọ về sự khác biệt âm nhạc, nên thảo luận kỹ về phân công vai trò từng phần trước.
Cơ bản về viết lời bài hát
Lời bài hát có thể viết cùng lúc với sáng tác hoặc sau khi xong bài nhạc. Không có cách "đúng" để viết lời, nhưng những điểm sau sẽ giúp dễ viết hơn.
1. Viết từ phần điệp khúc
Thông điệp chính của bài hát nằm ở phần điệp khúc. "Bài hát này muốn nói gì" — hãy tìm một câu nói ngắn, xếp ở phần điệp khúc, rồi xây dựng ngược lại phần verse/pre-chorus. Nhiều nhà sáng tác lời chuyên nghiệp cũng dùng cách này.
2. Tập trung vào 1 chủ đề
Nhét quá nhiều chủ đề vào 1 bài sẽ rất rối. "Tình buồn", "kỷ niệm mùa hè", "thử thách", v.v — hãy chọn 1 chủ đề. Khi chủ đề rõ, hãy liệt kê 10-20 từ khóa liên quan. Danh sách từ khóa này sẽ là nguyên liệu cho lời bài hát.
3. Chú ý đến vần
Dùng vần (nguyên âm trùng) sẽ tạo cảm giác nhạc và dễ hát. Ví dụ, "hashiridasu" (chạy) và "mitsukedasu" (tìm) có nguyên âm trùng. Với tiếng Nhật, chỉ cần trùng nguyên âm ở cuối dòng cũng thay đổi ấn tượng rất nhiều.
4. Điều chỉnh số chữ theo giai điệu
Nếu giai điệu có trước, cần điều chỉnh số chữ lời phù hợp số nốt. 1 nốt 1 chữ là cơ bản, nhưng cũng có thể nhét lời vào 16 nốt hay kéo dài 1 nốt. Thử hát để tìm sự phù hợp. Nếu chỗ nào "khó phát âm" thì sửa.
Cách tạo demo âm thanh — Hình thành ý tưởng và chia sẻ
Cách chắc chắn nhất để truyền đạt ý tưởng bài hát orininal cho thành viên là tạo demo. Nói "bài hát kiểu này" không bằng cho nghe 30 giây demo — truyền đạt hiệu quả gấp 100 lần.
Bước 1: Ghi ngay bằng điện thoại
Cách đơn giản nhất. Chơi guitar hay keyboard kèm hát, dùng voice memo ghi lại. Không cần lo chất lượng âm thanh. Miễn là truyền được không khí và hướng giai điệu là được.
Bước 2: Tạo track đơn giản bằng DAW
Dùng GarageBand hay BandLab, xếp loop trống rồi thêm guitar, bass, v.v. Nếu muốn truyền đạt rõ ý tưởng từng phần, cách này tốt hơn. Ngay cả người mới DAW cũng tạo được demo "như bài hát" chỉ bằng cách xếp loop lên timeline.
Bước 3: Chia sẻ với thành viên
Chia sẻ demo qua LINE group hay cloud storage (Google Drive, v.v). Nếu dùng BandLab, chỉ cần gửi URL project, thành viên có thể mở trên trình duyệt để nghe và chỉnh sửa. Khi chia sẻ, nên thêm những thông tin sau.
- Tempo (BPM)
- Key
- Tiến trình hợp âm (viết thành text)
- Cấu trúc bài hát (verse→pre-chorus→chorus, v.v)
- Yêu cầu với từng phần (nếu có)
Ở giai đoạn demo không cần hoàn hảo. Chỉ cần tạo cuộc trò chuyện "hướng này được không?" là đủ. Tham khảo cách chọn studio tập luyện để đặt studio, rồi toàn bộ thành viên cùng nhau hoà âm trên nền demo.
Mẫu cấu trúc bài hát — Bắt đầu từ kiểu tiêu chuẩn
Nhiều người lo "phát triển bài hát thế nào". Ban đầu nên áp dụng mẫu cấu trúc tiêu chuẩn, khi quen thuộc thì tự arrangement thêm.
| Mẫu cấu trúc | Nội dung | Phù hợp với thể loại |
|---|---|---|
| Kiểu A-B-Chorus | Intro→A→B→Chorus→A→B→Chorus→Solo→Chorus→Outro | J-POP, pop rock |
| Kiểu Verse-Chorus | Intro→Verse→Chorus→Verse→Chorus→Bridge→Chorus→Outro | Rock/punk nước ngoài |
| Kiểu AAB | A→A→B (chorus). Không pre-chorus | Blues, folk, rock đơn giản |
| Kiểu Loop | Lặp cùng tiến trình, tạo sự thay đổi bằng arrangement | Funk, hip-hop, electro |
Với J-POP và pop rock, "kiểu A-B-Chorus" là vương đạo. Đặt chorus là điểm cao trào, ý thức sự "chạy đà" từ A lên B để xây dựng cấu trúc.
Khi cấu trúc xong, nên quyết định số biên độ của từng phần. Thông thường, verse 8 biên độ, pre-chorus 8 biên độ, chorus 8-16 biên độ sẽ cân bằng. Tham khảo bài hát hiện tại giống như phân tích trong cách chọn bài hát đầu tiên cho ban nhạc mới cũng hiệu quả.
Những lỗi thường gặp khi tạo bài hát gốc và cách khắc phục
Lần đầu tạo bài hát gốc, các ban nhạc thường gặp những vấn đề giống nhau. Biết trước có thể tránh được.
Lỗi 1: Cố gắng tạo từ con số từ tất cả mọi người cùng lúc
Vấn đề: Tất cả gặp nhau tại studio rồi "chúng ta sáng tác thôi", nhưng không ai chuẩn bị gì hết. Studio fee tiêu hết mà không tạo ra bài nào.
Cách khắc phục: Ai đó mang theo demo hay khung xương tiến trình hợp âm. Thay vì tạo từ 0 ở studio, dùng nó làm "bản nháp" rồi toàn bộ refine. Studio rất tốn tiền, hãy dùng hiệu quả. Xem thêm tiền sáng tác bài hát gốc trong chi phí hoạt động ban nhạc.
Lỗi 2: Đòi hoàn hảo, 6 tháng vẫn chưa xong 1 bài
Vấn đề: "Melody phần chorus không ưng" "pre-chorus này hợp âm không đúng" cứ sửa mà không xong. 6 tháng sau vẫn chưa hoàn thành 1 bài.
Cách khắc phục: Hoàn thành ở mức "60%" trước, toàn bộ intro đến outro. Rồi hãy detail. Xong 1 bài 60% tốt hơn 0 bài hoàn hảo. Sáng tác thêm 3 bài giúp ban nhạc phát triển hơn.
Lỗi 3: Những thành viên khác chỉ chơi theo lệnh thôi, bị động
Vấn đề: 1 người mang bài, những người khác chỉ "chơi theo lệnh". Gánh nặng lên một người, sự gắn kết của ban nhạc không cao.
Cách khắc phục: Demo chỉ có khung xương, từng thành viên tự tạo phần của mình. "Bass part em tự nghĩ" cho mỗi người tham gia sáng tác.
Lỗi 4: Quá tập trung vào intro
Vấn đề: Mấy tuần chỉ chỉnh guitar riff intro, còn lại bài hát không có tiến triển.
Cách khắc phục: Intro làm cuối cùng. Chorus → Verse → Pre-chorus trước, rồi mới intro và outro. Intro có thể chỉ dùng lại melody chorus, cũng được.
Lỗi 5: Key không phù hợp nhưng vẫn giữ như vậy
Vấn đề: Guitarist viết bài ở key quá cao (hay quá thấp), ca sĩ hát không được. Vẫn cứ hát miễn cường.
Cách khắc phục: Biết phạm vi giọng ca sĩ trước. Capo (guitar) hay transpose (keyboard) dễ lắm. Quyết định key cùng lúc bài hát còn sơ khai.
Khi bài hát gốc xong rồi — Bước tiếp theo
Bài hát gốc đầu tiên hoàn thành, bước tiếp theo là biểu diễn live. Xem cách xuất hiện ở live house, bắt đầu từ open mic hay sự kiện dành cho amateur là tốt.
Biểu diễn live bài hát gốc sẽ nhận phản hồi từ khán giả. "Chorus yếu" "interlude quá dài" — từ đó thấy chỗ cần cải thiện. Luyện tập ở studio không hiểu được như live.
Khi có 3-4 bài gốc, cũng nên cân nhắc ghi âm. Giá studio ghi âm giảm dần, cách chọn studio tập luyện đề cập các chuỗi lớn cũng cung cấp dịch vụ ghi âm. Có tệp âm có thể phát trên SNS hay streaming services.
Từ hướng dẫn hoàn chỉnh cho người mới vào ban nhạc bắt đầu, rèn luyện qua cover, sáng tác bài gốc, biểu diễn live — từng bước này sẽ đưa ban nhạc lên tầm cao mới.
Tìm thành viên sáng tác bài gốc cùng trên Membo
Muốn sáng tác bài gốc, cần thành viên cùng chí hướng. Trên Membo, bạn có thể tìm thành viên theo điều kiện như "hướng bài gốc" hay "tìm người sáng tác". Chat dịch máy realtime 8 ngôn ngữ, có thể tương tác dễ dàng với nhạc sĩ nước ngoài.
Phía sau bài hát cover là "âm nhạc riêng của chúng ta". Bước đầu tiên là tìm được những người cùng muốn sáng tác.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Q. Không hiểu lý thuyết âm nhạc có sáng tác được bài gốc không?
Được. Dùng những tiến trình hợp âm phổ biến giới thiệu ở bài (vương đạo hay Canon), ngay cả không biết lý thuyết cũng xây dựng được khung bài hát. Cách khác là hát giai điệu, mời thành viên biết chơi hợp âm điền hợp âm. Ưu tiên "hoàn thành bài hát" trước, lý thuyết học dần khi sáng tác nhiều là được.
Q. Sáng tác nên 1 người hay cả ban?
Cách nào cũng được, nhưng hiệu quả là "1 người tạo demo, cả ban arrangement". Tạo từ 0 toàn bộ ở studio sẽ tốn thời gian. Chia công năng sáng tác (1 người khung, từng người phần riêng) sẽ nhanh hơn.
Q. DAW nên mua phiên bản trả phí không?
Lúc đầu miễn phí là đủ. GarageBand (Mac/iOS) hay BandLab (all OS) miễn phí cũng có đầy đủ tính năng tạo demo. Khi ghi âm chuyên nghiệp rồi, mới cân nhắc Logic Pro hay Cubase.
Q. Sáng tác 1 bài hát mất bao lâu?
Tuỳ kinh nghiệm ban nhạc và tần suất tập. Bài đầu tiên thường 1-3 tháng. Tập 1 lần/tuần, dành 30 phút/lần cho sáng tác, 4-8 buổi có khung bài. Không đòi hoàn hảo "xong 1 bài" là mục tiêu.
Q. Dùng tiến trình hợp âm hiện tại có vấn đề bản quyền không?
Tiến trình hợp âm không bị bảo vệ bản quyền. Cùng tiến trình nhưng giai điệu, lời, arrangement khác thì là bài khác. Vương đạo hay Canon dùng ở hàng triệu bài, không vấn đề pháp lý. Tuy nhiên dùng lại giai điệu bài nào đó là vi phạm bản quyền, nên chú ý.
